W 1914 r. wybuchła I wojna światowa, która przyniosła klęskę Niemiec. Na terenie Wielkopolski ludność polska zaczęła przygotowywać się do przejęcia władzy. W grudniu 1918 roku wybuchło Powstanie Wielkopolskie, które objęło swym zasięgiem część północną powiatu leszczyńskiego. Odcinek frontu przebiegający przez powiat przyjął nazwę Grupa „Leszno”. Niestety powstańcy nie byli w stanie opanować całości powiatu, w tym Leszna, z powodu stacjonującego w Lesznie silnego garnizonu niemieckiego. 16 II 1919 r. został podpisany rozejm w Trewirze ustalający linię demarkacyjną Leszno nadal znajdowało się w rękach niemieckich. Zaczęła kształtować się administracja polska na terenie części powiatu leszczyńskiego. Pierwszym starostą leszczyńskim powołanym 1 czerwca 1919 r. przez wojewodę poznańskiego został Tadeusz Sobeski. Siedzibą starostwa aż do czasu przejęcia Leszna przez wojska polskie. była Osieczna.
„Po odbyciu służby wojskowej – pisze starosta Tadeusz Sobeski – powołał mnie Wojewoda poznański dr. Celichowski z dniem 1 czerwca 1919 r. na urząd starosty powiatu leszczyńskiego, który wraz z miastem samem w znacznej rozciągłości, znajdował się jeszcze pod okupacją niemiecką. Okoliczność ta była powodem, że urzędowanie moje rozpocząć musiałem w Osiecznie, początkowo w jednym tylko pokoju. Przez cały miesiąc nie posiadałem wyszkolonych sił biurowych, później dopiero przekazało mi Województwo dwóch sekretarzy, skarbnika, urzędnika podatkowego i urzędnika aprowizacyjnego. Przy pomocy tych sił zabrałem się do uporządkowania stosunków w części powiatu, która podległa mej władzy, a mianowicie do ścigania zaległych od trzech lat podatków, obliczenia i przydzielania chleba, mąki, opału dla gmin, do nadzoru nad dwoma kamisarjatami, organizacji policji państwowej oraz nadzoru nad drogami i szosami, które Niemcy w opłakanym pozostawili stanie. (…) Urzędowanie rozpocząłem w dniu wkroczenia wojsk polskich. W pierwszym dniu mego urzędowania zamianowałem przedewszystkiem z grona poważnych i zacnych obywateli miasta i wsi komisarzy zdawczych, polecając im przejęcie poszczególnych budynków, zwłaszcza szkolnych, z rąk niemieckich, na własność rządu polskieg”
17 stycznia 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego (podpisanego 28 VI 1919 r.) Leszno i okolice znalazły się w granicach Polski. To niewątpliwie bardzo ważna data w historii miasta Leszna i powiatu leszczyńskiego. Bardzo szybko zaczęła działać w Lesznie polska administracja. Już następnego dnia, czyli 18 stycznia 1920 roku starosta Tadeusz Sobeski oficjalnie rozpoczął prace na rzecz samorządu i jego mieszkańców. W tym dniu, czyli w niedzielę na leszczyński rynek przybyli wojewoda wielkopolski dr Witold Celichowski oraz dowódca frontu wielkopolskiego generał Józef Dowbor-Muśnicki, którzy oficjalnie przekazali władzę staroście leszczyńskiemu.
A tak opisał to wydarzenie w swojej książce ksiądz Tadeusz Kopczyński: „Słoneczne, jasne promienie ogrzewały poranek styczniowej niedzieli, Nadszedł wreszcie dzień 18 stycznia, wyczekiwany przez wszystkich Polaków przez te długie i ciężkie lata niewoli. Piękne, bezchmurne niebo rozświetlało leszczyński Rynek, a delikatny wiaterek orzeźwiał skupione na nim tłumy ludzi. W południe na Rynek przybyli zasłużeni w boju: dowódca frontu wielkopolskiego, jenerał Dowbor-Muśnicki ze swym sztabem, przedstawiciel misji koalicyjnej z pułkownikiem Marqetem na czele, wojewoda poznański dr Celichowski i inni. Ludzie przystroili swe domy zielenią i kwiatami, pojawiły się od tak dawna skrywane chorągwie polskie. Wszyscy skupili się na pięknych uroczystościach odzyskania niepodległości, które rozpoczął powitalną mową dr Świderski. Następnie z głębokim wzruszeniem odśpiewano hymn narodowy.
Przed ratuszem, na ołtarzu specjalnie przygotowanym na ten dzień, odprawiona została Msza św., po której mowę wygłosił prezes sądu Ruszczyński. Jenerał Muśnicki uroczyście ogłosił imieniem Rzeczypospolitej Leszno pod ochroną polskiego oręża. Wszystkiego dopełnił wojewoda wielkopolski dr Celichowski, który oficjalnie mianował Tadeusza Sobeskiego starostą Leszna i Ziemi Leszczyńskiej, przekazując mu pełnię władzy cywilnej. Pierwszy starosta ostatni przemówił do zebranych ludzi, a uroczystości zakończyła defilada wojska.” Administracja powiatu opierała się na przepisach niemieckich z dnia 20 grudnia 1828 r. Samorząd tworzył wydział powiatowy wraz z Sejmikiem Powiatu.
Z początku wydział powiatowy sprawował funkcję Sejmiku Powiatowego i składał się z 12 członków mianowanych przez wojewodę poznańskiego. Przewodniczącym był starosta Tadeusz Sobeski. Pierwsze wybory do Sejmiku Powiatowego po włączeniu do granic Polski Leszna i powiatu leszczyńskiego odbyły się 6 stycznia 1922 roku. Kadencja sejmiku trwała 4 lata. W jej skład wchodziło 37 członków, którzy po raz pierwszy zebrali się na posiedzeniu 16 stycznia 1922 roku. Sejmik zwoływany był przynajmniej raz do roku przez starostę, którym został Edmund Zenkteler bądź osoby uprawnione do tego. Na obradach obecni musieli być wszyscy członkowie sejmiku jak i wydziału powiatowego. Posiedzeniu przewodniczył zazwyczaj starosta bądź kierownik starostwa. Prawo głosu posiadali wyłącznie członkowie sejmiku. Początkowo w budżecie powiatu znalazły się wydatki na budowę i konserwację dróg, oświatę, kulturę i sztukę, a także na rolnictwo, które w tamtym okresie rozwijało się bardzo prężnie na terenie powiatu leszczyńskiego. W skład powiatu weszły 4 miasta (Leszno, Rydzyna, Osieczna i Święciechowa), 76 gmin wiejskich i 41 obszarów dworskich. Do powiatu przyłączono 18 miejscowości z powiatu wschowskiego i 3 miejscowości z powiatu górowskiego (Jabłonna, Kaczkowo, Rojęczyn). Obszar powiatu wynosił 744 km² , w 1921 r. miał 54.425 mieszkańców. Powiat w południowej i zachodniej części graniczył z państwem niemieckim, od północnego-zachodu graniczył z powiatem wolsztyńskim, od północy z śmigielskim i kościańskim, od wschodu z gostyńskim i dalej rawickim. Samorządy gminne opierały swe prawa na pruskiej ordynacji wiejskiej z 3 lipca 1891 roku z późniejszymi zmianami. Władze ustawodawczą w gminie sprawowało Zgromadzenie Gminne, a w gminach gdzie liczba wyborców przekraczyła 100 osób Rada Gminna, która składała się z sołtysa, ławników i radnych. Wybór sołtysa i ławników musiał być zatwierdzony przez starostę. Natomiast na czele obszarów dworskich stał naczelnik wraz ze swoim zastępcą. Prawa i obowiązki naczelnika nie różniły się znacząco od tych, które miał sołtys. Kolejne wybory członków wydziału powiatowego odbyły się 21 stycznia 1926 roku. Tym razem w skład weszło 36 członków. Starostą ponownie został E. Zenkteler.
Już podczas pierwszych wyborów po przewrocie majowym, większość w powiecie uzyskał BBWR (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem). Ponownie starostą został E.Zenkteler, który już wtedy należał do wyżej wymienionej organizacji. Osoby z innych ugrupowań które weszły wtedy do sejmiku należały do chadecji i NPR (Narodowa Partia Robotnicza), które były zależne od BBWR i Piłsudskiego. Ostatni skład Wydziału Powiatowego przed wojną został wybrany 2 września 1936 roku. Starostą został należący do BBWR Rudolf Świątkowski a wicestarostą od 13 marca 1937 roku został Marian Krause. Ustawa z 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządów w Polsce spowodowała wzrost władzy starosty, który stał się niezależny od rady powiatu, która była od tego momentu tylko organem doradczym administracji państwowej.
W 1935 r. do powiatu leszczyńskiego przyłączono 13 wiosek i 5 obszarów dworskich ze zlikwidowanego powiatu śmigielskiego. Powiat leszczyński liczył wówczas 828,110 km².
W dniu wybuchu II wojny światowej urzędników starostwa wraz z rodzinami ewakuowano na kresy wschodnie w okolice Żółkwi. Nieznane są dalsze losy starosty R. Świątkowskiego. 4 września 1939 r. wkroczyły do Leszna wojska niemieckie. 7 września władze powiatowe zaczął tworzyć landrat Reinfried von Baumbach, który był równocześnie starostą wschowskim, po nim funkcję pełnili jeszcze Karl Wollner i E. Olsen. Powiat leszczyński w wyniku wcielenia do Rzeszy otrzymał władzę samorządową, która była podporządkowana prawom niemieckim. Nastąpiły aresztowania i wywłaszczenia, ludność polska została poddana wszechobecnemu terrorowi, który miał na celu jej zastraszenie i wyniszczenie.
Źródła: Bronisław Świderski, Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928 r. Kopczyński T., W pierwszą rocznicę oswobodzenia ziemi leszczyńskie, Leszno 1921
Niniejsza publikacja powstała z okazji 90 rocznicy powstania powiatu leszczyńskiego w odrodzonej Polsce.
Tekst i redakcja: Łukasz Borowiak, Elżbieta Olender Korekta: Barbara Tomczyk